Bölümümüz öğretim üyesi Doç. Dr. Murat Eroğlu'nun, TÜBİTAK 2219-Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı kapsamındaki "İstanbul Ayasofya’da Kullanılan Harç ve Tuğlaların Hammadde Kaynaklarının Arkeometrik Analizleri ve Değerlendirilmesi" isimli projesi İtalya’da Calabria Üniversitesinden Prof. Dr. Domenico Miriello’nun bilimsel danışmanlığında yürütülecektir. Calabria Üniversitesinde Laboratuvarlarında çalışılacaktır. Önerilen projenin konusu, Ayasofya’nın yapımında kullanılan harç ve tuğlaların muhtemel kaynaklarının arkeometrik analizlerle belirlenmesidir. Ayasofya’da kullanılan harç ve tuğlaların karakteristik özelliklerini belirlemek için önceden analiz gerçekleştirilmiştir. Ancak yapılan analizler sonunda yapı malzemelerinin içerikleri belirlenirken bu malzemelerin hammadde kaynakları araştırılmamıştır. Bu çalışmada Bizans ve Osmanlı döneminde başkentlik yapan İstanbul’un en önemli yapılarından olan Ayasofya’da kullanılan yapı malzemelerinden harçların ve tuğlaların ham madde kaynakları araştırılacaktır. Mimarlık ve sanat tarihi açısından başkent sanatı dönemin özelliklerini yansıtmasından dolayı önemlidir. Ayasofya konulu çalışma ile hem Bizans dönemi İstanbul’daki diğer yapılar ile daha sonraki Osmanlı yapılarında kullanılan yapı malzemelerin hammadde kaynakları hakkında veri tabanı oluşturulacaktır. Yazılı kaynak ve devlet arşivlerinde Bizans döneminde sınırlı veri bulunurken Osmanlı döneminde harç ve tuğla üretim yerleri hakkında daha kapsamlı bilgilere ulaşmak mümkündür. Öte yandan bu arşivlerde adı geçen yerler üzerine de araştırma bulunmamaktadır. Bu çalışmada muhtemel kaynaklardan alınacak örneklerde ilk defa arkeometrik analiz yöntemleri uygulanacaktır. Bu çalışmada Ayasofya ile ilgili daha önce yapıda kullanılan malzemeler üzerinde yapılan analiz sonuçlarından elde edilen veriler veri tabanı oluştururken muhtemel kaynaklardan alınacak örneklerle yapılan analiz sonuçları ile karşılaştırılacaktır. Tarihi yapılarda kullanılan malzemeler ile bunların üretildiği yerler ve ham madde kaynakları bir bütündür. Tarihi yapılarda kullanılan malzemeler araştırılırken genellikle bütünün diğer parçası olan hammadde kaynakları araştırılmamaktadır. Bu proje ile bütünün diğer parçası da tamamlanacaktır. Ayrıca İstanbul’daki tarihi yapılarda ileride yapılması planlanacak restorasyon ve konservasyon çalışmalarında önleyici ve aktif koruma, onarım, tamamlama, güçlendirme çalışmaları sırasında kullanılacak onarım malzemeleri için veri oluşturulacaktır. Yapı malzemelerinin hammadde kaynakları uzun zamanlarda kullanılmakta uygarlıklar değişse de kullanımı devam etmektedir. Bizans dönemide kullanılan kaynaklar daha sonra Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam ederken bazı kaynakların kullanımı günümüze kadar sürmüştür. Bizans dönemi belgelerinde geçen yer adları daha sonra Osmanlı arşivlerinde de bilinmektedir. Bizans dönemi yapısı üzerine yapılan bu çalışma ile daha sonrası Osmanlı yapılarında kullanılan yapı malzemeleri için de veri tabanı oluşturacaktır. Ayasofya ile ilgili bu çalışmadan önceki analiz sonuçlarına, jeololojik formasyonların araştırılmasından elde edilen bilgilere ve Bizans ve Osmanlı kaynaklarında tuğla ve kireç üretimi ile ilgili adı geçen yerlere göre altı farklı bölgede örnekleme yapılacaktır. Bu bölgelerden kireç üretimiyle ilgili kireçtaşı, agrega ve tuğla üretimde kullanılan killerin kaynaklarının tespitine yönelik örnekleme yapılacaktır. Bu çalışmada yapılacak analizler için İstanbul ve çevresinde belirlenen altı kaynak bölgesi belirlenmiştir. Avrupa tarafından Anadolu tarafına göre, Büyükçekmece Gölü ve çevresi, Küçükçekmece Gölü ve çevresi, Haliç Çevresi (Kağıthane deresi, Alibey deresi, Eyup, Hasköy), İstanbul Boğazı ve çevresi (Avrupa yakası-Sarıyer, Büyükdere), İstanbul BoğazıAnadolu (Göksu deresi-Küçüksu çevresi), Pendik-Tuzla çevresi (Kemikli dere, Umur deresi) belirlenmiştir. Bu bölgelerden alınan örneklerde petrografik analiz, XRF ve XRD analizleri gerçekleştirilecektir. Alınan örneklerin analizleri yapılarak Ayasofya’da kullanılan harç ve tuğla verileri ile ilişkileri değerlendirilecektir. Değerlendirme çalışması yapılırken arşivlerde geçen hammadde kaynakları incelenecektir. Proje 2023 yılında kabul edilmiş ve 28 Şubat 2024 tarihinde çalışmalar başlamıştır.